Pisząc program tak naprawdę tworzymy listę instrukcji - to one stanowią motor działania programu, one decydują o sposobie i kolejności przetwarzania danych. Każde wyrażenie zakończone średnikiem staje się instrukcją. W przeciwieństwie do języka Pascal nie wolno pominąć żadnego średnika! Pominięcie średnika po wyrażeniu powoduje wyświetlenie informacji o błędzie podczas kompilacji programu. Występujące w Javie podstawowe instrukcje sterujące wykonaniem programu przedstawiamy w poniższej tabelce.
| if (wyr) instrukcja | jeśli wyrażenie wyr jest prawdziwe, to wykonywana jest instrukcja | 
|
|
if (wyr) instrukcja1 else instrukcja2 | jeśli wyrażenie wyr jest prawdziwe, to wykonywana jest instrukcja1, w przeciwnym razie wykonywana jest instrukcja2 |
|
|
swich (wyr) { case ws1 : instrukcja1 case ws2 : instrukcja2 .... case wsN : instrukcjaN default : instrukcjaDef } |
instrukcja przeznaczona do wyboru spośród wielu wariantów wyrażenie wyr musi być wyrażeniem całkowitym, jego wynik jest porównywany po kolei do kolejnych stałych wyrażeń (ws1, ws2, ...), w przypadku zgodności wykonywana jest odpowiednia instrukcja po dwukropku; jeśli żadne ze stałych wyrażeń nie pasuje, to wykonywana jest instrukcja w części default |
|
| while (wyr) instrukcja | instrukcja jest wykonywana w pętli, dopóki wartością wyrażenia wyr jest prawda (true) |
|
| do instrukcja while (wyr) | wykonywana jest instrukcja, a następnie wyliczana jest wartość wyrażenia wyr, jeśli daje ono wartość true - cały proces zaczyna się od nowa |
|
| for (wyr1; wyr2; wyr3) instrukcja | wyliczane jest wyrażenie wyr1 (w tym miejscu możemy umieścić deklarację zmiennych wraz z inicjalizacją), następnie w pętli wykonywane są następujące czynności: wyliczane jest wyrażenie wyr2 i jeśli jego wartością jest true, to wykonywana jest instrukcja, po czym wyliczane jest wyrażenie wyr3 |
|
| continue [etykieta] | przerwanie wykonania bieżącego kroku pętli for lub do .. while i rozpoczęcie kroku następnego lub też kroku opatrzonego etykietą |
|
| break [etykieta] | przerwanie wykonania pętli, również stosowana w ramach instrukcji switch |
|
| return (wyr) | powrót z metody, zwracana jest wartość wyrażenia wyr |
|
Instrukcje możemy grupować w bloki poprzez ujęcie ciągu instrukcji w nawiasy klamrowe { }. W każdym miejscu programu, gdzie może wystąpić pojedyncza instrukcja, możemy również wstawić blok.